Dạy học về khí hậu bằng ví dụ gần gũi với đời sống học sinh

Giáo dục khí hậu giúp học sinh hiểu mối liên hệ

Giáo dục khí hậu không chỉ là học tên các hiện tượng thời tiết hay ghi nhớ một danh sách việc nên làm. Học sinh cần hiểu hệ thống khí hậu thay đổi ra sao, bằng chứng được thu thập thế nào, con người và thiên nhiên chịu tác động khác nhau ra sao, đồng thời cộng đồng có thể chuẩn bị như thế nào. UNESCO khuyến nghị cách tiếp cận khoa học, toàn diện, gắn với hành động và phù hợp từng độ tuổi. Điều đó có nghĩa bài học cần nối khái niệm với quan sát thật thay vì làm trẻ nghĩ rằng một hành động cá nhân đơn lẻ có thể giải quyết mọi vấn đề. Khi học sinh biết phân biệt thời tiết của một ngày với xu hướng dài hạn, đọc biểu đồ cơ bản và nêu được điều chưa chắc chắn, các em hiểu sâu hơn. Mục tiêu là năng lực đặt câu hỏi và tham gia có hiểu biết, không phải gây sợ hãi hoặc đổ trách nhiệm lên trẻ.

Ai phù hợp với cách học bắt đầu từ địa phương

Bài viết phù hợp với giáo viên tiểu học và trung học muốn đưa ví dụ môi trường vào môn học đang dạy, tổ chuyên môn lập chủ đề liên môn, phụ huynh muốn trò chuyện cùng con và nhóm học sinh làm hoạt động cộng đồng. Không cần có phòng thí nghiệm mới bắt đầu được. Một con đường đi học thường xuyên, góc sân trường, vườn cây, con mương hay bản tin về mưa lớn đều có thể thành câu hỏi học tập. Giáo viên nên chọn ví dụ an toàn, không khiến học sinh kể lại trải nghiệm khó khăn nếu các em chưa sẵn sàng. Với lớp có học sinh chịu ảnh hưởng trực tiếp từ nắng nóng, ngập lụt hoặc mất mùa, hãy tránh yêu cầu các em đóng vai nạn nhân hoặc kể chuyện riêng trước lớp. Việc học nên tạo cảm giác có thông tin và có hỗ trợ. Phụ huynh có thể cùng quan sát cây cối, đường đi hoặc bóng râm quanh nhà mà không biến hoạt động thành bài giảng dài.

Kết nối khoa học với điều học sinh nhìn thấy

Một câu hỏi tốt có thể bắt đầu bằng “sau những ngày nắng dài, sân trường thay đổi thế nào” hoặc “vì sao hai khu vực cùng mưa nhưng lại thoát nước khác nhau”. Học sinh quan sát vào thời điểm cố định, ghi nhiệt độ nếu có dụng cụ phù hợp, đếm vùng có bóng râm hoặc ghi lại cách nước chảy sau mưa. Trước khi kết luận, các em cần biết phép đo có hạn chế gì, thời điểm quan sát nào được chọn và điều đó không đại diện cho toàn bộ khí hậu. Có thể nối nội dung với khoa học khi học về vòng tuần hoàn nước, địa lý khi tìm hiểu địa hình, toán khi đọc biểu đồ và văn học khi viết về ký ức nơi chốn. Không phải bài học nào cũng cần kéo dài nhiều tuần. Một hoạt động ngắn có câu hỏi, cách quan sát và phần thảo luận rõ thường đủ để khơi gợi tò mò. Nhắc học sinh rằng ví dụ địa phương giúp hiểu khái niệm, nhưng vẫn cần đối chiếu dữ liệu rộng hơn.

Dạy cách đọc bằng chứng và nói về điều chưa biết

Chủ đề khí hậu thường xuất hiện trong bài báo, hình ảnh, biểu đồ và tranh luận trực tuyến. Học sinh nên học cách hỏi dữ liệu đến từ đâu, được đo trong bao lâu, dùng đơn vị gì và có thể kết luận tới mức nào. Khi xem biểu đồ, hãy kiểm tra trục, khoảng thời gian và phần chú giải trước khi đọc tiêu đề. Khi so sánh hai nơi, phải biết điều kiện nào tương tự và điều kiện nào khác. Giáo viên có thể đưa hai nguồn khác nhau rồi cho học sinh đánh dấu điểm trùng khớp, điểm chưa đủ thông tin và câu hỏi cần tìm tiếp. Không nên yêu cầu trẻ tự xác nhận một dự báo phức tạp bằng vài quan sát ngắn. Hãy phân biệt bằng chứng đã được cơ quan chuyên môn đánh giá với ý kiến cá nhân. Nói “chưa có dữ liệu cho câu hỏi này” là câu trả lời khoa học có trách nhiệm. Cách làm đó cũng giúp học sinh không bị cuốn theo tiêu đề kịch tính.

Chuyển kiến thức thành hành động vừa sức

Sau khi hiểu vấn đề, học sinh có thể cùng nhà trường chọn một hành động nhỏ nằm trong phạm vi mình kiểm soát, chẳng hạn lập bản đồ điểm có bóng râm, nhắc lịch tưới cây phù hợp hoặc đề xuất một góc học tập thoáng mát. Trước khi bắt đầu, hãy hỏi hành động giải quyết vấn đề nào, ai chịu trách nhiệm, cần phối hợp với ai và làm sao biết hoạt động có hữu ích. Việc này dạy các em tính khả thi thay vì đưa ra lời hứa lớn. Nhà trường không nên dùng một hoạt động “xanh” để thay thế những thay đổi cần người lớn chịu trách nhiệm như quy trình an toàn, thiết kế cơ sở vật chất hoặc quản lý chất thải. Học sinh có thể đóng góp ý tưởng, còn quyết định và nguồn lực thuộc về người lớn. Cùng đánh giá điều đã làm được và điều cần điều chỉnh giúp các em hiểu hành động cộng đồng là quá trình có phối hợp, không phải bài kiểm tra đạo đức của từng cá nhân.

Tạo chủ đề khí hậu liên môn và phù hợp lứa tuổi

Với trẻ nhỏ, tập trung vào quan sát thiên nhiên, chăm sóc cây, phân biệt mưa nắng và cách giữ an toàn trong thời tiết. Ở cấp lớn hơn, có thể bổ sung dữ liệu, nguyên nhân, tác động, công bằng và các phương án ứng phó. UNESCO đề xuất lộ trình kết quả học tập theo độ tuổi từ trẻ nhỏ tới người trưởng thành, nên giáo viên có thể chọn mức phù hợp thay vì dạy tất cả khái niệm cùng lúc. Một chủ đề liên môn nên thống nhất câu hỏi trung tâm nhưng để mỗi môn đóng góp phương pháp riêng. Khoa học giải thích cơ chế, địa lý nhìn không gian, toán giúp đọc dữ liệu, ngữ văn giúp trình bày lập luận. Đánh giá nên xem học sinh có giải thích được bằng chứng và giới hạn của kết luận hay không, không chỉ thuộc thuật ngữ. Tài liệu hướng dẫn của UNESCO có tại https://www.unesco.org/en/articles/greening-curriculum-guidance-teaching-and-learning-climate-action. Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi địa phương, một nguồn đáng tin và một hành động an toàn có thể quan sát.