TL;DR
Chơi là cơ hội để trẻ nhỏ khám phá, giao tiếp, thử ý tưởng và học từ phản hồi của người lớn. Người chăm sóc có thể bắt đầu bằng trò đơn giản trong sinh hoạt, quan sát tín hiệu của trẻ và cùng chơi theo cách an toàn, phù hợp độ tuổi.
Vui chơi có thể tạo cơ hội học trong đời thường
Trẻ nhỏ học bằng cách quan sát, thử, lặp lại và phản hồi với người xung quanh. UNICEF Việt Nam xem vui chơi là một phần quan trọng trong việc khám phá, phát triển kỹ năng và kết nối giữa trẻ với người chăm sóc. Một trò chơi không cần có luật phức tạp; xếp đồ vật, hát, kể chuyện hoặc gọi tên màu sắc trong lúc sinh hoạt đều có thể mở ra cuộc trò chuyện. Người lớn có thể làm theo sự tò mò của trẻ thay vì liên tục đặt câu hỏi kiểm tra. Hãy nhìn trẻ đang chú ý điều gì, rồi phản hồi bằng lời, ánh mắt hoặc hành động phù hợp. Mục tiêu là tạo tương tác ấm áp và an toàn, không biến mỗi phút chơi thành một bài học chính thức. Trẻ cần được tự khám phá và người lớn có thể đồng hành khi trẻ muốn.
Chơi theo nhịp “trẻ làm trước, người lớn đáp lại”
Khi trẻ chỉ vào một món đồ, phát ra âm thanh hay đưa đồ chơi cho bạn, hãy đáp lại bằng cách gọi tên, bắt chước âm thanh hoặc thêm một ý nhẹ nhàng. UNICEF mô tả tương tác “serve and return” là qua lại giữa trẻ và người chăm sóc; người lớn quan sát tín hiệu rồi phản hồi phù hợp. Nếu trẻ quay đi hoặc mất hứng, cho trẻ thời gian thay vì ép tiếp tục. Tương tác hai chiều giúp trẻ thấy tiếng nói và hành động của mình được chú ý. Không cần nói quá nhiều; một phản hồi ngắn và vui vẻ có thể đủ để kéo dài trò chơi. Người chăm sóc có thể thử lúc thay đồ, chuẩn bị bữa ăn hoặc tắm cho trẻ nếu môi trường an toàn. Những khoảnh khắc nhỏ này giúp trò chơi hòa vào lịch sống mà không cần sắp xếp hoạt động cầu kỳ.
Dùng vật quen thuộc để khuyến khích khám phá
Một chiếc thìa, hộp rỗng sạch, sách tranh hoặc khối xếp hình có thể trở thành chất liệu cho trò chơi nếu an toàn với độ tuổi và được người lớn quan sát. Mời trẻ tìm vật cùng màu, xếp cao thấp, đếm đồ vật hoặc tạo câu chuyện từ hình ảnh. Người chăm sóc có thể hỏi câu mở như “con nghĩ chuyện gì xảy ra tiếp?” rồi chờ trẻ trả lời bằng lời hoặc cử chỉ. Đừng vội làm thay khi trẻ đang thử; hãy hỗ trợ nếu trẻ cần hoặc có nguy cơ mất an toàn. Kiểm tra vật nhỏ, cạnh sắc, pin và vật liệu có nguy cơ trước khi cho trẻ chơi. Trò chơi đơn giản cho phép người lớn theo dõi trẻ đang quan tâm điều gì và thay đổi độ khó. Trẻ có thể chơi lặp lại một hoạt động nhiều lần; sự lặp lại là một cách khám phá, không nhất thiết là thiếu sáng tạo.
Để mọi trẻ được tham gia theo cách riêng
Trẻ khác nhau về tính khí, ngôn ngữ, vận động và mức độ thoải mái trong nhóm. Một em thích chạy nhảy, em khác muốn nhìn trước rồi mới tham gia. Hãy đưa ra vài cách chơi và để trẻ chọn, thay vì ép mọi em làm cùng một việc. Tránh quy định đồ chơi hoặc vai trò theo khuôn mẫu giới tính, văn hóa hay khả năng. UNICEF nhắc người lớn cân nhắc định kiến có thể xuất hiện trong hoạt động chơi và tạo môi trường an toàn, hòa nhập. Nếu trẻ khuyết tật hoặc cần hỗ trợ riêng, hỏi gia đình và chuyên viên về cách điều chỉnh dụng cụ hoặc thời gian. Không yêu cầu trẻ giải thích tình trạng của mình trước nhóm. Một trò chơi tốt là trò trẻ có thể tham gia, được tôn trọng và có cơ hội thử điều mới.
Nối trò chơi với lời nói và cảm xúc
Khi chơi, người lớn có thể gọi tên cảm xúc và hành động bằng câu ngắn như “khối này ngã rồi, mình thử cách khác nhé”. Câu nói này vừa diễn tả tình huống vừa cho trẻ thấy sai sót không làm trò chơi kết thúc. Dùng sách tranh để cùng kể, đổi lượt nhân vật hoặc dự đoán điều tiếp theo. Đừng sửa mọi cách diễn đạt của trẻ ngay lập tức; lặp lại từ đúng trong một câu tự nhiên có thể giúp cuộc trò chuyện tiếp diễn. Khi trẻ buồn vì không làm được, công nhận cảm xúc và giúp trẻ chọn bước nhỏ tiếp theo. Trò chơi nhóm cũng có thể luyện chờ lượt, chia sẻ và nhờ giúp, nhưng người lớn cần làm mẫu thay vì chỉ yêu cầu. Những tương tác này giúp trẻ luyện giao tiếp trong bối cảnh vui vẻ và gần gũi.
Ai phù hợp và khi nào cần hỏi thêm
Cha mẹ, ông bà, người chăm sóc và giáo viên mầm non có thể dùng trò chơi ngắn để gắn kết và quan sát sự tò mò của trẻ. Trẻ sơ sinh cần tương tác nhẹ nhàng, trẻ tập đi có thể thích khám phá vật an toàn, còn trẻ mẫu giáo có thể tham gia kể chuyện và trò chơi đóng vai; mỗi em vẫn có nhịp riêng. Nếu bạn lo lắng về khả năng nghe, nhìn, giao tiếp hoặc vận động của trẻ, hãy trao đổi với bác sĩ, giáo viên hoặc chuyên gia phát triển trẻ em; trò chơi không thay thế đánh giá chuyên môn. Mẹo dễ nhớ là theo tín hiệu, đáp lại, để trẻ thử và giữ an toàn. Không cần chuẩn bị kịch bản dài; một khoảnh khắc chú ý thật sự có thể tạo nên trải nghiệm học tập gần gũi.
