TL;DR
Sức khỏe cảm xúc sau sinh cần được quan tâm như sức khỏe thể chất. Nếu buồn bã, lo lắng hoặc kiệt sức ảnh hưởng sinh hoạt, hãy nói với nhân viên y tế và nhờ người thân hỗ trợ cụ thể. Ý nghĩ tự làm hại bản thân, làm hại em bé hoặc mất kết nối với thực tế cần được trợ giúp khẩn cấp. Bài dành cho người mới sinh và mạng lưới hỗ trợ.
Cảm xúc của người mẹ cũng là một phần chăm sóc sau sinh
Sau khi em bé chào đời, người mới sinh có thể trải qua nhiều thay đổi cùng lúc: phục hồi thể chất, thiếu thời gian riêng, thay đổi vai trò, giấc nghỉ bị gián đoạn và trách nhiệm chăm sóc mới. Có người thấy vui, có người lo, buồn, dễ khóc hoặc cảm thấy choáng ngợp; những trải nghiệm này không nói lên người đó yêu con nhiều hay ít. Sức khỏe cảm xúc cần được hỏi thăm trong các lần chăm sóc mẹ và bé, thay vì chỉ tập trung vào em bé. Bài viết phù hợp với người mới sinh, bạn đời, ông bà, bạn bè và nhân viên hỗ trợ gia đình. Hãy nhớ người sinh con vẫn có quyền được lắng nghe, được quyết định việc chăm sóc của mình và được giữ riêng tư. Một câu hỏi tử tế như “Hôm nay điều gì đang khó nhất, mình giúp việc nào?” có thể mở ra hỗ trợ cụ thể hơn lời khuyên chung chung.
Nhận ra khi cảm xúc cần được hỗ trợ thêm
Khóc, lo lắng hoặc mệt mỏi thoáng qua có thể xuất hiện khi cuộc sống thay đổi mạnh, nhưng không nên mặc định mọi khó khăn đều tự hết. Nếu tâm trạng buồn, hoảng sợ, mất hứng thú, cảm giác vô dụng, khó kết nối với mọi người hoặc lo âu ảnh hưởng ăn uống, nghỉ ngơi và chăm sóc bản thân, hãy nói với nhân viên y tế. Thời điểm, mức độ và biểu hiện khác nhau; chỉ chuyên gia mới có thể đánh giá xem bạn đang trải qua điều gì và hỗ trợ nào phù hợp. Đừng chờ đến khi tình trạng trở nên “đủ nghiêm trọng” mới xin giúp. Người thân có thể để ý thay đổi kéo dài, nhưng không nên tự dán nhãn hay trách móc. Hãy nói rõ điều quan sát được, hỏi người đó muốn được hỗ trợ ra sao và cùng liên hệ dịch vụ chăm sóc nếu họ đồng ý. Sự giúp đỡ kịp lúc là chăm sóc sức khỏe, không phải thất bại trong vai trò làm cha mẹ.
Lập mạng lưới giúp đỡ bằng những việc cụ thể
Trước hoặc sau khi sinh, gia đình có thể thống nhất ai đưa người mẹ đi tái khám, ai chuẩn bị bữa ăn, ai trông em bé để người mẹ nghỉ, và ai là người liên hệ khi cần. Hãy chia việc rõ ràng thay vì chờ người mới sinh tự nhờ từng điều một. Một người bạn tin cậy có thể hỏi thăm riêng tư mỗi ngày hoặc đi cùng trong cuộc hẹn nếu người đó muốn. Nếu bạn không có mạng lưới gần nhà, trao đổi với cơ sở chăm sóc về dịch vụ cộng đồng hoặc nhóm hỗ trợ phù hợp. Người thân nên lắng nghe mà không so sánh với trải nghiệm của người khác, tránh nói “ai cũng vậy” hoặc yêu cầu người mẹ phải vui. Hãy bảo vệ thời gian nghỉ và tôn trọng mong muốn về khách đến thăm, cho bú, tiếp xúc với em bé và chia sẻ hình ảnh. Một kế hoạch hỗ trợ nhỏ nhưng có tên người phụ trách thường dễ thực hiện hơn lời hứa mơ hồ rằng “cần gì cứ gọi”.
Trao đổi với nhân viên y tế về sức khỏe cảm xúc
Trong buổi chăm sóc sau sinh, bạn có thể nói thẳng rằng mình muốn được hỏi về tâm trạng, lo âu, cảm giác an toàn và khả năng nghỉ ngơi. Hãy mô tả thời điểm điều khó khăn bắt đầu, tần suất, việc nào bị ảnh hưởng và điều gì giúp bạn dễ chịu hơn. Hỏi nơi nào liên hệ ngoài giờ, lịch hẹn tiếp theo ra sao và người thân có thể tham gia thế nào nếu bạn muốn. WHO khuyến nghị chăm sóc sau sinh kết nối sức khỏe thể chất, cảm xúc và hỗ trợ xã hội; người mẹ có thể cần liên hệ sau sáu tuần nếu vẫn gặp khó khăn. Đừng tự ngừng thuốc đang dùng hoặc dùng sản phẩm được quảng cáo trên mạng khi chưa hỏi người có chuyên môn. Nếu lo về bảo mật, hãy hỏi ai có thể xem hồ sơ và thông tin được chia sẻ trong tình huống khẩn cấp. Bạn có quyền được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu và tham gia quyết định chăm sóc của mình.
Dấu hiệu cần trợ giúp khẩn cấp
Nếu người mới sinh có ý nghĩ tự làm hại bản thân, làm hại em bé, nghe hoặc nhìn thấy điều người khác không nhận ra, tin chắc điều bất thường đang xảy ra, lú lẫn nghiêm trọng hoặc thay đổi hành vi nhanh, hãy coi đây là tình huống khẩn cấp. Đừng để người đó ở một mình; gọi dịch vụ cấp cứu tại nơi bạn sống hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất, và nói rõ vừa sinh con. Nếu không chắc mức độ nguy hiểm, hãy liên hệ nhân viên y tế ngay để được hướng dẫn. Người thân không cần tự chẩn đoán rối loạn tâm thần; việc quan trọng là giữ an toàn và kết nối dịch vụ chuyên môn. WHO cho biết rối loạn sức khỏe tâm thần trong thai kỳ và sau sinh có thể được điều trị, và hỗ trợ cần tôn trọng quyền con người. Bài viết không thay thế đánh giá cá nhân. Nguồn tham khảo https://www.who.int/teams/mental-health-and-substance-use/promotion-prevention/perinatal-mental-health và https://www.who.int/news/item/30-03-2022-who-urges-quality-care-for-women-and-newborns-in-critical-first-weeks-after-childbirth
